zdrowie-ght.pl » Agresja impulsywna - jak reagować mądrze?

Badacze najczęściej wyróżniają dwa typy agresji: agresję impulsywną oraz agresję zsocjalizowaną.

Agresja impulsywna ma podłoże biologiczne. Wiąże się z dużą pobudliwością układu nerwowego, nie jest zaplanowana i nie służy osiągnięciu konkretnego celu. Pojawia się gdy dziecko nie radzi sobie z sytuacją społeczną, z relacjami rówieśniczymi, jest wynikiem silnego napięcia emocjonalnego. Najczęściej występuje u dzieci z ADHD, z zaburzeniami opozycyjno-buntowniczymi oraz u dzieci z niepełnosprawnością intelektualną.

Agresja zsocjalizowana nie ma podłoża biologicznego. Jest kontrolowana i stosowana w celu osiągnięcia korzyści. Jest to zachowanie wyuczone i utrwalone, które może prowadzić do poważnych zaburzeń zachowania oraz rozwoju osobowości antyspołecznej.

W niniejszym artykule skupiamy się na agresji impulsywnej.

Z behawioralnego punktu widzenia wyróżniamy trzy elementy zachowania, tzw. model ABC:

A – to, co dzieje się przed zachowaniem,
B – samo zachowanie,
C – to, co dzieje się po zakończeniu zachowania.

W przypadku agresji impulsywnej nasze działania będą różne w zależności od momentu reakcji: przed wybuchem (A), w trakcie wybuchu (B), po wybuchu (C).

Najlepsze efekty przynoszą działania podejmowane przed wybuchem (A) oraz po nim (C) ponieważ dają szansę na długotrwałą, korzystną zmianę zachowania.

Działania przed wybuchem (A)

Celem działań przed wybuchem jest zapobieganie eskalacji emocji. Co można zrobić? Poznać najczęstsze przyczyny utraty kontroli nad zachowaniem przez dziecko oraz nauczyć się rozpoznawać u dziecka oznaki zbliżającego się wybuchu.

Jeśli ocenimy, że wkrótce może dojść do wybuchu, warto podjąć działania rozładowujące wybuch, np.:

przekierować uwagę dziecka na coś innego,
zaproponować ulubioną zabawę,
spróbować rozładować napięcie humorem,
zaproponować aktywność, która sprawia dziecku przyjemność,
zaproponować napicie się czegoś.

Bardzo ważne jest akceptacja emocji dziecka oraz ich nazwanie a także pomoc dziecku w wyrażeniu emocji w akceptowalny sposób, np. zawarty w Kodeksie złości[1]

Nierzadko zdarzają się sytuacje, że dziecko szantażuje potencjalnym wybuchem, po to, by np. uniknąć obowiązku. Nauczyło się już, że rodzic gotów jest ustąpić za cenę spokoju dziecka.
W takiej sytuacji należy doprowadzić do kontrolowanego wybuchu, tj:

wydać polecenie,
zignorować oznaki zbliżającego się wybuchu,
nie zwracać uwagi w czasie trwania wybuchu
wprowadzić strategie z punktu C, tj. odesłanie, posprzątanie, przeproszenie (opisane poniżej).

Działania po zachowaniu (C)

Aby skutecznie modyfikować zachowanie i uczyć dziecko właściwego wyrażania złości, konieczne jest stosowanie ustalonych wcześniej konsekwencji.

To, co dzieje się po zachowaniu, wpływa na to, czy dziecko będzie je powtarzać:

jeśli odniosło korzyści – zachowanie będzie utrwalane,
jeśli poniosło straty – prawdopodobieństwo powtórzenia zachowania maleje.

Po impulsywnym wybuchu należy:

Odesłać dziecko do wyznaczonego miejsca odizolowania (np. do dziecięcego pokoju), aby zarówno dziecko, jak i dorosły mogli się uspokoić. Dziecko zwykle uspokaja się szybciej, dorosły wolniej. Spokój obydwu stron jest niezbędny do dalszych działań.
Zobowiązać dziecko do posprzątania oraz naprawienia wyrządzonych szkód. Dziecko ponosi też naturalne konsekwencje poniesionych szkód, np. traci zniszczoną zabawkę, czyta z podartej książki.
Wymagać przeprosin wobec osób, które były świadkami zachowania lub które ucierpiały. Przepraszanie jest dla dzieci nieprzyjemną konsekwencją, którą będą pamiętały.

Co robić w trakcie wybuchu (B)?

Jeśli dojdzie do wybuchu najlepiej go przeczekać i nie obdarzać dziecka uwagą. W czasie wybuchu dziecko traci kontrolę nad swoim zachowaniem. Próby rozmowy, tłumaczenia czy straszenia karami tylko zwiększają napięcie. Niekarmiony uwagą wybuch zwykle trwa krótko – po nim dziecko jest gotowe do współpracy. Nie należy więc nic mówić do dziecka, warto zachować neutralną mimikę. Można odwrócić się od dziecka i dyskretnie obserwować sytuację, by mieć możliwość oceny, czy jest bezpiecznie.

Strategię nie obdarzania dziecka uwagą można stosować wyłącznie wtedy, gdy dziecko i wszyscy uczestnicy sytuacji są bezpieczni.

Jeśli nie jest bezpiecznie (np. dziecko krzywdzi siebie lub innych) należy unieruchomić dziecko w taki sposób, by nie zrobić mu krzywdy i nie zadawać bólu.
W praktyce behawioralnej stosuje się tzw. bezpieczny uchwyt. W przypadku małego dziecka należy usiąść za dzieckiem i objąć je rękami i nogami, w taki sposób, by uniemożliwić mu ruchy.

W przypadku starszego dziecka niezbędne może okazać się zapewnienie sobie pomocy innych osób i przytrzymanie dziecka na podłodze.

Przytrzymanie należy zakończyć natychmiast, gdy dziecko się uspokoi.

Celem przytrzymania dziecka nie jest demonstracja siły tylko zapewnienie bezpieczeństwa.

Źródła

Kołakowski A., Wolańczyk T., Pisula A., Skotnicka M., Bryńska A.
Zespół nadpobudliwości ruchowej. Przewodnik dla rodziców i wychowawców.
Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne, Sopot 2016.

Green C., Chee K.Zrozumieć ADHD, Laurum, Warszawa 2009.

[1] Kodeks złości jest to umowa, w której ustala się co można zrobić, żeby wyrazić złość oraz czego robić nie wolno. Kodeks zawiera również konsekwencje w przypadku zachowania się w sposób niewłaściwy.

Agresja impulsywna - jak reagować mądrze?

Kontakt psycholog dziecięcy